Algen of regen – hoe verklaren we dit patroon in een steen?

Het is eigenlijk een onooglijk stukje steen en ik weet ook ik niet waarom ik het precies heb opgeraapt maar toen ik het thuis beter onder de loep nam bleek er toch iets bijzonders mee aan de hand. Deze steen bevat namelijk aan de bovenzijde een patroon van een hoekige putjes omgeven door puntige walletjes. Een dergelijk patroon vraagt om een verklaring maar die was nog niet zo eenvoudig gevonden.

Laten we bij het begin beginnen. Zandsteen vormt zich uit zand of modder waarbij een bindmiddel, bijvoorbeeld klei, kalk of dolomiet, de ruimte tussen de zandkorrels opvult en de losse korrels stevig aan elkaar kit zodat een steen ontstaat. Het is bij de vorming van zandsteen mogelijk dat allerlei zaken ingesloten raken, zoals fossielen, maar het is ook mogelijk dat de patronen die zich in het zand of in de modder hebben gevormd worden vastgelegd. Zo kan een golfpatroon in de steen worden aangetroffen of kunnen oeroude regendruppels worden vereeuwigd. In eerste instantie dacht ik bij deze steen te maken te hebben met dergelijke fossiele regendruppels maar dan zou ik putjes van gelijke afmetingen hebben verwacht en meer ronde putjes dan de hoekige vormen die deze steen laat zien. De hoekige putjes van ongelijke afmeting, van enkele millimeters tot maximaal ongeveer een centimeter, vragen een andere verklaring. Na enig zoeken op internet lijkt het meer voor de hand te liggen dit patroon is gevormd door micro-organismen, in de Engelstalige literatuur met de mooie term MISS aangeduid wat staat voor microbial induced sedimentary structures. Algengroei op een modderondergrond vormt een dergelijk hoekig patroon. De draden van de algen houden de modder vast en op die plek vormen zich zodoende richels. Deze richels van modder zijn in de steen vastgelegd en zien we nu als een patroon terug.

Als de steen werkelijk een weerslag van algen laat zien, dan moet deze gevormd zijn aan de oever van een zee of rivier. De exacte oorsprong en ouderdom laat zich moeilijk vaststellen, daarvoor is zandsteen te algemeen. Gezien de plek waar de steen gevonden is, de Holterberg in Overijssel, betreft het noordelijke zandsteen afkomstig uit het Oostzeegebied. Deze stenen zijn gevormd in het Cambrium of in het Precambrium en hebben een ouderdom van 100 tot 600 miljoen jaar.

Algen komen al veel langer voor, ze zijn de oudste organismen op aarde. Geschat wordt dat de eerste algen al 3,5 miljard jaar geleden zijn ontstaan. Het waren de eerste organismen die zuurstof konden produceren en ze stonden daarmee aan de basis van hogere organismen en mogelijk zelfs van de eerste planten.